Choć wiosna i lato są najprzyjemniejszymi porami roku dla wielu Polaków, to trzeba pamiętać, że w tym czasie w różnych miejscach mogą grasować kleszcze – atakujące przede wszystkim zwierzęta, ale również ludzi. Warto wiedzieć, jakie konsekwencje wiążą się z ugryzieniem przez tego insekta, aby w porę im zapobiegać. Zapraszamy więc do zapoznania się z niezwykle istotnymi informacjami na temat objawów, jakie mogą się pojawić w takiej sytuacji.
Kleszcze jako przenosiciele chorób zakaźnych
Na wstępie należy zaznaczyć, że kleszcze są stawonogami zaliczającymi się do rodziny pajęczaków z podgromady roztoczy. Doskonale odnajdują się przede wszystkim w ciepłym i wilgotnym klimacie, jaki panuje na półkuli północnej. Większość z mniej więcej 900 gatunków, jakie pojawiają się na świecie, można spotkać w Europie, Azji oraz Ameryce Północnej – trzeba jednak pamiętać, że zasięg ich występowania zwiększa się na skutek globalnego ocieplenia.
Kleszcze pasożytują w szczególności na kręgowcach, niewielkich gryzoniach, zwierzętach płowych, bydle, koniach, ptakach, a radziej gadach. Człowieka należy zaś uznać za ich przypadkowego żywiciela.
Cykl rozwojowy kleszcza składa się z takich stadiów, jak jajo, larwa nimfa i dorosła forma. Warto także wspomnieć, że jego samica jest w stanie złożyć nawet 3 tys. jaj. Ponadto, te stworzenia odżywiają się krwią – te z rodzaju Ixodes robią to zaledwie trzy razy w swoim życiu. Do przekształcenia się w następną postać rozwojową potrzebne jest więc żerowanie na trzech gospodarzach. Bez żadnego pożywienia dożywają nawet do dwóch lat, a czas trwania całego cyklu wynosi 2-3 lata.
Kleszcze przenoszą choroby zakaźne, podczas ssania wstrzykując do tkanek żywiciela ślinę – mogą się w niej znajdować różnego rodzaju drobnoustroje chorobotwórcze w postaci bakterii, wirusów czy pierwotniaków, przy czym istnieje możliwość przeniesienia więcej niż jednego.
Wśród chorób przenoszonych przez kleszcze wyróżnia się przede wszystkim boreliozę i kleszczowe zapalenie mózgu – pojawiają się one przez cały rok.
Kleszcz w ciele człowieka – kiedy najczęściej występuje ten problem?
Warto wiedzieć, że kleszcze wykazują się największą aktywnością od świtu do zmierzchu, a przede wszystkim w godzinach porannych i przedpołudniowych. Najlepiej czują się w ciepłych, wilgotnych oraz zacienionych przestrzeniach. Znaczna ilość tych pasożytów mieści się na ścieżkach uczęszczanych przez ludzi czy zwierzęta – np. w lesie. Można mieć z nimi do czynienia również w miastach, chociażby w parkach miejskich.
W jaki sposób działają kleszcze?
Czy kleszcz wchodzi w skórę? To stworzenie słynie z aparatu gębowego pozwalającego im na przecięcie skóry i przytwierdzenie do żywiciela – dzieje się to z pomocą szczękoczułek oraz rurki, nazywanej inaczej hypostomem. Na wspomnianej rurce znajdują się wyrostki usytuowane tyłem do kierunku wkłucia – pracują one w sposób zbliżony do kotwicy, czego rezultatem jest stabilizacja pasożyta w ciele.
W przypadku części gatunków, dochodzi do wydzielania substancji przypominającej cement lub klej – w ten sposób powstaje kołnierz służący do mocowania pasożyta. Czy ugryzienie kleszcza boli? Podczas wkłuwania są wydzielane składniki znieczulające, w związku z czym przeważnie jest to bezbolesne – często obywa się także bez swędzenia.
Kleszcz – choroby i ryzyko, jakie się z nimi wiąże
Usunięcie kleszcza musi nastąpić jak najszybciej po jego zaobserwowaniu, co ograniczy do minimum prawdopodobieństwo zakażenia drobnoustrojami, jakie przyczyniają się do powstawania chorób przenoszonych przez kleszcze. Zdecydowany wzrost ryzyka ma miejsca, gdy miną już co najmniej 24 godziny od ukąszenia. Punkt, gdzie doszło do wkłucia, myje się wodą z mydłem i dezynfekuje, używając do tego, chociażby 70-procentowego alkoholu lub jodyny. Konieczne jest tu umycie rąk oraz baczne przyglądanie się ugryzionemu miejscu przez miesiąc bądź dłużej.
Trzeba zaznaczyć, że ryzyko wystąpienia boreliozy w przypadku pojedynczego ukłucia jest niewielkie, mieszcząc się w granicach od 1-2,6%. Zwiększa się jednak ono do ok. 14,4% przy ukąszeniu przez zakażone stworzenie, jeśli znajdowało się ono w skórze przez przeszło 24 godziny.
Opity kleszcz – objawy, które mogą wystąpić
Po ukłuciu może pojawić się zwyczajna reakcja w postaci zaczerwienienia skóry i odczynu zapalnego, jednak zwykle przestaje to dokuczać w ciągu kilku dni. Jeśli po dłuższym czasie od ukąszenia, cera nadal jest czerwona, a do tego, obrzęk staje się większy oraz przybiera kształt pierścienia lub owalnej plamy, jaka otacza ugryzione miejsce, istnieje duże prawdopodobieństwo rumienia wędrującego, czyli typowego symptomu boreliozy.
Wraz z rumieniem wędrującym mogą pojawić się delikatne objawy ogólne w postaci osłabienia, gorszego nastroju, gorączki czy powiększenia usytuowanych w pobliżu węzłów chłonnych. W przypadku braku leczenia, zazwyczaj ustępuje on sam w ciągu 3-4 tygodni.
Przy występowaniu rumienia wędrującego lub innych symptomów budzących niepokój konieczna jest pilna konsultacja z lekarzem, który dokładnie zaobserwuje zmianę skórną przed zmianą jej wyglądu bądź zniknięciem. Zalecamy do fotografowania tego miejsca w celu ewentualnego pokazania tych zdjęć specjaliście.
Z rumieniem wędrującym mamy do czynienia przy średnicy zaczerwienienia wynoszącej u dorosłych więcej niż 5 cm, a także posiadającej ostre granice i powoli ulegającej powiększeniu. Może on cechować się jednolitą strukturą lub zawierać przejaśnienia w środkowej części.
Obejdzie się tu bez przeprowadzania badań serologicznych, gdyż występowanie rumienia jest zupełnie wystarczające do określenia, że dana osoba choruje na boreliozę, w związku z czym trzeba zacząć leczenie za pomocą antybiotyku. Trzeba pamiętać, że zanik rumienia nie daje pewności, że choroba została wyleczona.
Rzadką postacią rumienia jest wędrujący mnogi – można go zaobserwować u 4-8% osób chorujących na boreliozę. Warto wiedzieć, że może on występować razem z pierwotnym, choć możliwy jest również jego rozwój, gdy pierwsza forma ustąpi. Przybiera postać wielu drobnych przebarwień, w których środku znajduje się przejaśnienie.
Wyciągnięcie kleszcza – jak to zrobić?
Trzeba wiedzieć, że kleszcza likwiduje się ze skóry w sposób mechaniczny – można do tego użyć, chociażby pęsety posiadającej zakrzywione końce. Największe znaczenie ma tu uchwycenie pasożyta za główkę jak najbliżej skóry, unikając przy tym uciskania tułowia.
Szczególnie zalecamy usuwanie go poprzez ciągnięcie prostopadle do skóry, rezygnując jednak z ruchów rotacyjnych i kierując się w stronę aparatu gębowego – należy to robić z coraz mniejszą siłą. Po likwidacji insekta konieczne jest odkażenia ukąszonego miejsca, a także dokładne umycie rąk oraz pęsety.
Jak postępować, gdy w skórze pozostanie część kleszcza?
W przypadku braku pełnego powodzenia przy wyciąganiu pasożyta duże znaczenia ma wielkość pozostałej części. Gdy w skórze znajduje się jeszcze tylko pozbawiony głowy fragment aparatu gębowego prawdopodobieństwo zakażenia chorobami odkleszczowymi raczej nie ulega zwiększeniu – może tylko dojść do podrażnień. Wtedy zupełnie wystarczająca będzie dezynfekcja rany. W sytuacji zalegania większego elementu i braku umiejętności samodzielnego usunięcia go, zalecamy zaś udanie się do lekarza.
W jaki sposób można uniknąć ukąszenia przez kleszcza?
Istnieje wiele metod ograniczenia prawdopodobieństwa ukąszenia przez tego insekta – dzieli się je na środowiskowe i indywidualne środki ochronne. W tych pierwszych chodzi o zmniejszenie liczebności kleszczy pojawiających się na danym obszarze, zmniejszając liczbę wolno żyjących zwierząt – uznawanych za ich głównych żywicieli. Pomoże w tym również likwidacja preferowanych przez nie siedlisk. Warto także wspomnieć o niskiej ruchliwości tych stworzeń, w związku z czym radzimy przygotowywać przeszkody dla gatunków, jakimi się żywią – można, chociażby odgrodzić domy czy działki usytuowane nieopodal lasu. Ponadto, warto pamiętać o systematycznym, niskim koszeniu trawy wokół gospodarstw mieszczących się przy kompleksach leśnych czy likwidowaniu zarośli.
Ochrona przed kleszczami – na czym trzeba się skupić?
Aby zmniejszyć ryzyko ugryzienia przez kleszcze, lepiej zrezygnować z przebywania na obszarach, gdzie często się one pojawiają. Radzimy także ubierać odpowiednią odzież w postaci, chociażby długich rękawów i nogawek, wąskich mankietów, wysokich skarpet naciągniętych na spodnie, butów z wysoką podeszwą, a także czapki z daszkiem lub kapelusza. Przydatne mogą okazać się również środki odstraszające z dietylo-3-metylobenzamidem, ikarydyną bądź permetryną – przy ich używaniu konieczne jest jednak postępowanie zgodnie z zaleceniami producenta. Korzystanie z nich polega na rozpylaniu na ubranie oraz odsłoniętą skórę – oprócz twarzy czy miejsc zranionych lub zmienionych pod wpływem choroby. Po powrocie do swojego domu konieczne jest umycie części ciała, na których umieszczono płyn zawierający DEET, za pomocą wody z mydłem. Jeśli chodzi o permetrynę, to należy stosować ją jedynie na części garderoby, gdyż przy kontakcie ze skórą dochodzi do jej unieczynnienia.
Radzimy także nosić jasną odzież, aby pojawiające się kleszcze były bardziej widoczne – chodzi tu o pasożyty spacerujące po skórze w celu znalezienia optymalnego miejsca do ukłucia. Trzeba tu zaznaczyć, że z uwagi na ślepotę tych stworzeń, nie trzeba się obawiać, że jakiekolwiek barwa ubrań przyciągnie ich uwagę.
Zalecamy również precyzyjne sprawdzenie całej swojej skóry po każdej wizycie w lesie lub na łące – należy przyjrzeć się w szczególności pachwinom, pachom, miejscami za małżowinami usznymi i fałdami skórnymi.
Szczegółowe informacje dotyczące chorób przenoszonych przez kleszcze
Wśród chorób, którymi ludzie zarażają się za pośrednictwem ukąszeń przez kleszcze na półkuli północnej dominuje wspomniana już borelioza z Lyme. Warto tu również wspomnieć o gorączce Q, kleszczowej Colorado, plamistej Gór Skalistych, afrykańskiej odkleszczowej, krymsko-kongijskiej. Ponadto, do schorzeń przenoszonych przez te pasożyty zaliczają się: tularemia, dur powrotny, babeszjoza, erlichioza, kleszczowe zapalenie mózgu czy anaplazmozy bydła.
W Polsce najczęstsze są z zachorowania na boreliozę z Lyme i kleszczowe zapalenie mózgu, a niekiedy pojawia się również gorączka Q, tularemia, bartoneloza, babeszjoza, erlichioza oraz riketsjozy należące do grupy gorączek plamistych.
Co warto wiedzieć o boreliozie z Lyme?
Borelioza z Lyme jest chorobą wieloukładową – powodują ją krętki z rodzaju Borrelia, jakie mieszczą się w ślinie zakażonych kleszczy. Wśród jej typowych objawów poza wspomnianym już rumieniem wędrującym, należy wymienić: porażenie nerwu twarzowego, aseptyczne zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, nabyte bloki serca, przewlekłe zapalenie stawów czy korzeniowe zespoły bólowe.
Rozpoznanie tego schorzenia następuje w oparciu o kliniczne symptomy – potwierdzeniem mogą tu być pozytywne wyniki badań serologicznych, będących dowodem na występowanie swoistych przeciwciał. Jeśli chodzi o leczenie, to główną rolę odgrywa w nim eliminacja zakażenia krętkami, do czego służą antybiotyki.
Kleszczowe zapalenie mózgu – objawy i leczenie
Wiele osób zakażonych przez te insekty zmaga się z kleszczowym zapaleniem mózgu, czyli chorobą zapalną ośrodkowego układu nerwowego, jaką powoduje wirus zaliczający się do rodziny Flaviviridae. Jej przebieg dzieli się na dwa etapy, gdzie w pewnym momencie następuje okres pozornego zdrowienia. W pierwszej fazie widać symptomy zbliżone do tych, jakie pojawiają się przy zachorowaniu na grypę – na czele z obniżonym nastrojem, coraz większym osłabieniem, a także bólem głowy, mięśni kończyn i gałek ocznych. Ponadto, u ludzi cierpiących na to schorzenie można zaobserwować nudności, wymioty oraz bóle brzucha. W późniejszym czasie pojawiają się z kolei objawy neurologiczne w postaci – zawrotów głowy, sztywnego karku, rozdrażnienia, nadwrażliwości na bodźce, zaburzeń świadomości aż po porażenia nerwów, niedowłady, zaburzenia czucia, mowy oraz połykania czy nawet śpiączki.
Schorzenie da się rozpoznać dopiero podczas występowania objawów neurologicznych – główną rolę pod względem diagnostycznym odgrywa tu badanie płynu mózgowo-rdzeniowego, pobieranego za pomocą nakłucia lędźwiowego. Istotne są również testy obrazowe – np. tomografia komputerowa głowy czy magnetyczny rezonans jądrowy, które mogą wykazać zmiany zapalne i demielinizacyjne w mózgu oraz rdzeniu kręgowym. Warto również wspomnieć o EEG – może ono zobrazować potencjalne zaburzenia czynności elektrycznej mózgu. Aktualnie brakuje lekarstwa przyczynowego na kleszczowe zapalenie mózgu, a zapobiec temu schorzeniu da się poprzez szczepienie.
Istotne kwestie związane z bartonelozą
Kolejną chorobą odkleszczową, o jakiej należy wiedzieć, jest bartoneloza, zwana inaczej schorzeniem kociego pazura. Wywołują ją bakterie typu Bartonella, a do przeniesienie jej na człowieka zwykle dochodzi w rezultacie podrapania przez zwierzęta, a w szczególności młode koty – zdecydowanie rzadziej na skutek ukąszenia przez kleszcze. Objawem, jaki można zauważyć na samym początku, jest grudka lub krosta, która znajduje się w miejscu zadrapania, a później powiększają się węzły chłonne. Ten problem rozpoznaje się za pomocą badań serologicznych, a przy leczeniu korzysta się z antybiotyku – konkretnie azytromycyny.
Jak można sprawdzić, czy doszło do zachorowania na babeszjozę?
Warto także poznać informacje na temat babeszjozy, do której przyczyniają się pierwotniaki z rodzaju Babesia, a przenosi się ją za pośrednictwem zwierząt domowych i dziko żyjących – np. gryzoni, bydła, psów czy kotów.
Jeśli chodzi o objawy, to trzeba wymienić przede wszystkim: gorączkę z dreszczami, zmęczenie, bóle głowy i mięśniowe, a także silną potliwość, obniżone samopoczucie, brak apetytu, wymioty czy bóle brzucha. Ta choroba może mieć również cięższy przebieg – z żółtaczką, ciemnym moczem, trudnościami z oddychaniem, sztywnym karkiem, zapadaniem w śpiączkę czy niewydolnością nerek oraz wątroby.
Diagnostyka następuje w oparciu o ocenę mikroskopową krwinek czerwonych, a także badania molekularne i serologiczne, a w trakcie leczenia korzysta się z antybiotyków oraz leków, które działają na pierwotniaki.
Wszystko, co należy wiedzieć na temat erlichiozy
Erlichioza zalicza się do chorób zakaźnych, a powstaje na skutek kontaktu z Gram-ujemnymi bakteriami Anaplasma phagocytophilum. Symptomami, jakie najczęściej się pojawiają są: wysoka gorączka, dreszcze, bóle głowy, mięśni i stawów oraz wysypka. Można ją rozpoznać poprzez wykrycie morul, czyli wtrętów w limfocytach i monocytach – ich zauważenie jest możliwe w preparacie rozmazu krwi obwodowej lub szpiku kostnym, które są barwione z użyciem metody Wrighta lub Giemsy.
Riketsjozy z grupy gorączek plamistych – przydatne informacje
Choroby spowodowane przez riketsje przyczyniają się do zapalenia naczyń, a w szczególności niewielkich tętnic i naczyń włośniczkowych. Zakażenie można rozpoznać po trzech podstawowych objawach w postaci gorączki, bólu głowy oraz wysypki – pojawiają się one w okresie wiosennym lub letnim. W tej sytuacji, przeprowadza się testy mające na celu wykrycie przeciwciał, a także badania molekularne czy mikroskopowe. Leczenie bazuje tu zaś na antybiotykach aktywnych wobec bakterii atypowych, a w zapobiegnięciu schorzeniu pomagają szczepienia.
Choroby przenoszone przez kleszcza – wszystko, co trzeba wiedzieć na ich temat
Choć ukąszenie przez tego insekta z reguły jest bezbolesne, to warto zwrócić na opisane w tym artykule objawy i szybko podjąć odpowiednie kroki związane z diagnozą i leczeniem. Warto także spróbować samodzielnie go wyjąć, lecz w przypadku poważniejszych problemów trzeba zgłosić się do specjalisty. Postępowanie zgodnie z powyższymi wskazówkami powinno pomóc w radzeniu sobie z tym schorzeniem.
